Julka i Jej autyzm

Zmagania wesołego Tisia z autyzmem

Terapia Zastępowania Agresji

Trening Zastępowania Agresji powszechnie nazywany  jako „TZA” lub „ART” (od skrótu z języka angielskiego. Agression Replacement Training) został w latach 80-tych  opracowany przez Arnolda P. Goldsteina i współpracowników z Instytutu Badań nad Agresją Uniwersytetu w Syracuse (USA). Jego uczestnikami powinni być młodzi ludzie i dzieci z dostrzegalnymi deficytami prospołecznych zachowań, nie radzący sobie w życiu, a także nadużywający środków psychotropowych. Nie jest to jednak program dla dzieci i młodzieży z zaburzeniami psychicznymi lub upośledzeniami.

Przed rozpoczęciem treningu pomocna staje się rozmowa z potencjalnymi kandydatami i ich nauczycielami, opiekunami i innymi bliskimi osobami, dzięki czemu możliwe jest ocenienie ich umiejętności społecznych oraz wykrycie deficytów. Potwierdzeniem dla poczynionych obserwacji są z jednej strony Kwestionariusz Umiejętności Prospołecznych, wypełniany przez młodych ludzi, zawierający mocne i słabe strony ich zachowań, z drugiej zaś Kwestionariusz Trenerski Umiejętności Prospołecznych dla osób mających kontakt z uczniem, wychowankiem, podopiecznym, będący źródłem dodatkowej wiedzy o nim. W ten sposób powstaje obraz deficytów prospołecznych młodego człowieka.

Trening Zastępowania Agresji może trwać od 10 tygodni do 3 lat. Składa się z trzech obszarów:

  1. Usprawniania umiejętności społecznych
  2. Treningu kontroli złości
  3. Treningu wnioskowania moralnego

Usprawnianie umiejętności

Trening ten polega na systematycznym uczeniu 50 podstawowych prospołecznych umiejętności. Jeśli z różnych powodów nie można ćwiczyć wszystkich 50, wówczas autorzy zalecają konieczność przećwiczenia zaplanowanych przez siebie 20 umiejętności prospołecznych.

Umiejętności, które są trenowane, można podzielić na sześć kategorii:

  1. Zapoczątkowanie społecznych umiejętności (np. przedstawianie się, rozpoczynanie rozmowy, gratulowanie komuś),
  2. Zaawansowane społeczne umiejętności (np. proszenie o pomoc, przepraszanie, instruowanie),
  3. Umiejętności radzenia sobie z uczuciami (np. odpowiadanie na złość kogoś innego, wyrażanie wzruszenia, radzenie sobie ze strachem),
  4. Alternatywne zachowania do agresji (np. odpowiadanie na zaczepki, negocjowanie, pomaganie innym),
  5. Umiejętności radzenia sobie ze stresem (np. radzenie sobie z byciem opuszczonym, radzenie sobie z oskarżeniem, przygotowanie się na stresującą rozmowę),
  6. Planowanie umiejętności (np. stawianie celów, podejmowanie decyzji, ustanawianie hierarchii rozwiązywanych problemów).

Usprawnianie umiejętności odbywa się to przez:

  • Modelowanie – odzwierciedlanie zachowań składających się na daną umiejętność, w których uczestnicy są słabi lub w ogóle jej nie posiadają,
  • Granie ról – polegające na przećwiczeniu i przetrenowaniu właściwych społecznych zachowań,
  • Udzielanie informacji zwrotnej – mówiącej o poprawności przedstawionej umiejętności ze względu na wcześniej pokazane zachowania modelowe,
  • Trenowanie przeniesienia, tzn. zachęcanie uczestników do wykorzystania trenowanej umiejętności w codziennym życiu

Trening kontroli złości

Jego celem jest nauczenie młodych ludzi samokontroli złości. W ciągu 10 tygodni są uczeni odpowiadania na stany poruszenia przy pomocy łańcucha zachowań, który zawiera następujące elementy:

  1. Określenie „zapalników” (tzn. ekstremalnych zdarzeń oraz wewnętrznych stanów, które prowokują gniewne odpowiedzi),
  2. Zidentyfikowanie objawów (tzn. indywidualnych fizycznych zdarzeń, takich jak napięcie mięśni, zaczerwienienie twarzy, zaciskanie pięści, które umożliwiają młodej osobie uświadomienie sobie, że emocja, której doświadcza, to gniew/złość),
  3. Stosowanie upomnień (tzn. stwierdzeń takiego typu jak: „uspokój się”, „bądź spokojny”, „ochłoń” oraz nie wrogie wyjaśnienia zachowań innych osób),
  4. Stosowanie reduktorów (tzn. różnych technik, które umożliwiają obniżanie poziomu gniewu, takich jak: głębokie oddychanie, liczenie od tyłu, wyobrażanie sobie spokojnej sceny, wyobrażanie sobie odległych konsekwencji zachowań),
  5. Stosowanie samooceny (tzn. uświadamianie sobie łańcucha zdarzeń: zapalnik – objawy zaniepokojenia – upomnienia – reduktory oraz wynagradzanie swoich pozytywnych zachowań).

Osoba po przejściu treningu umiejętności społecznych oraz treningu kontroli złości jest zdolna do wybrania odpowiednich zachowań w sytuacjach prowokujących agresję.

Trening wnioskowania moralnego

Jest on zbiorem procedur zaprojektowanych w celu podniesienia poziomu uczciwości, sprawiedliwości i liczenia się z potrzebami oraz prawami innych osób. Trening ten powoduje, że młodzi ludzie mają okazję przedyskutować wiele moralnych dylematów, które pobudzają ich poznawczo i często prowadzą do podniesienia poziomu ich moralnych osądów. Celem treningu jest wywołanie dysonansu poznawczego i refleksji w odniesieniu do własnego świata wartości w duchu daleko idącej tolerancji. Nadawanie pozytywnego znaczenia emocjom i uczuciom, postawom i przekonaniom, co stanowi podstawę edukacji moralnej.

Trening wnioskowania moralnego poprzedzony jest ćwiczeniami mającymi na celu odkrycie wartości poprzez wywołanie dysonansu poznawczego i dyskusję o problemach moralnych. Przedmiotem dyskusji są dylematy moralne, a uczestnicy poszukują rozwiązań i argumentów uzasadniających ich wybór. Uczenie podejmowania decyzji moralnych poprzez próbę odpowiedzi na pytanie, jaka wartość stoi u podstawy każdego ludzkiego działania.

Organizacja treningu

Autorzy tej metody podkreślają wagę niektórych organizacyjnych założeń programu. Od ich przestrzegania w dużym stopniu zależą efekty pracy.

1.    Liczba członków grupy.

Grupa powinna liczyć od 6 do 8 osób. Ważne jest, aby każdy mógł aktywnie uczestniczyć w scenkach i otrzymać ważne dla siebie informacje zwrotne.

2.    Liczba trenerów.

Optymalnym rozwiązaniem w tym przypadku jest dwóch trenerów. Jeden prowadzi grupę, obserwuje, co się w niej dzieje, wskazuje na poszczególne etapy pracy, kieruje zachowaniami uczestników. Aby dobrze wykonać swoje zadanie, musi być bardzo na nich skoncentrowany. Dlatego potrzebny jest drugi trener, który przebywając wśród uczestników, pomaga im w odgrywaniu ról i wspiera ich podczas pracy.

3.    Liczba i częstotliwość sesji.

Ponieważ jedną umiejętność prospołeczną powinno się ćwiczyć podczas jednej lub dwóch sesji, przeciętny czas pracy z jedną grupą nie może być krótszy niż dziesięć tygodni, przy dwóch spotkaniach tygodniowo.

4.    Długość trwania sesji i ich lokalizacja.

Czas trwania sesji waha się od pół do półtorej godziny. Wszystko zależy od sukcesów, jakie w trakcie sesji odnoszą uczestnicy. Mogą je odnieść w pół godziny, a mogą też potrzebować na to więcej czasu.

Sala do zajęć – z krzesłami, tablicą i dobrym oświetleniem – powinna zapewnić spokój oraz sprzyjać koncentracji na trenowanych zadaniach.

5.    Motywacja i wybór umiejętności prospołecznych.

Wysoki poziom merytoryczny i metodyczny nie zapewni pożądanych efektów bez odpowiedniej motywacji. Dlatego też obok kompetencji trenerskich, dobrze przygotowanego miejsca pracy i znajomości w obrębie grupy, ważny jest dobór umiejętności wybranych do treningu, których potrzebę uzupełnienia uczestnicy widzą jako istotną. Zaleca się też trenerom negocjowanie zestawu umiejętności i kolejności, w jakiej będą ćwiczone  z uczestnikami treningu.

Efekty programu mogą osłabić:

  • niezbyt wysokie motywacje poszczególnych  uczestników, co w konsekwencji  wpływa na motywację całej grupy,
  • niewystarczające umiejętności trenerów, zarówno jeśli chodzi o strukturę warsztatów, jak i stosunek do uczestników (nadmierna stanowczość albo nadmierna życzliwość).

Sukces zapewnią  trenerzy którzy:

  • dobrze znają młodych ludzi i ich problemy,
  • mają dobre relacje z ludźmi,
  • umiejętnie radzą sobie z problemami grupy.
Podziel się