Julka i Jej autyzm

Zmagania wesołego Tisia z autyzmem

Plany aktywności

Samodzielność dzieci autystycznych, to z pewnością jedna z najtrudniejszych rzeczy, której chcemy ich nauczyć. Dzieci z autyzmem potrafią wykonać złożone czynności, umieją dokonywać wyborów, decydować o sposobach spędzania czasu wolnego, ale muszą się tego nauczyć. Umiejętność dokonywania wyborów, decydowania o sobie, o tym co mogę i chcę teraz robić, z pewnością ułatwia życie zarówno dzieciom autystycznym, jak i ich rodzinom.
Taką szansę daje Plan aktywności. Jest to metoda odkryta, zbadana i zastosowana w Princeton Child Development Institute w USA.

Plany aktywności są sposobem na nauczenie osób z autyzmem wykonywania określonych czynności bez podpowiedzi, kierowania i obecności innych osób. Plan Aktywności to zestaw zdjęć lub słów, które są wskazówką do wykonywania określonych sekwencji czynności. Może występować w wielu formach.

W zależności od poziomu funkcjonowania dziecka wykorzystywane są różne rodzaje planów aktywności:

  1. fotograficzne,
  2. obrazkowe bądź symboliczne,
  3. słowno – obrazkowe,
  4. słowne.

Forma i rodzaj planu aktywności zależą od wieku i możliwości dziecka. Im starsze dziecko, tym plan aktywności bardziej złożony i rozbudowany. Plany dla dzieci małych, nie umiejących czytać mają charakter albumów ze zdjęciami nagrody lub aktywności, czynności do wykonania Na jednej stronie albumu znajduje się jedno zdjęcie. Ilość zdjęć, (zadań), początkowo jest mała i waha się w granicach 3 – 5. Są to takie zadania, które dziecko potrafi całkowicie lub w części wykonać samodzielnie. Dobrze jest również w pierwszym planie umieścić ulubione aktywności dziecka. Zwiększa to wówczas jego motywację i sprzyja rozwijaniu niezależności. Stopniowo, w miarę możliwości dziecka, zwiększamy ilość zadań w planie. Zmienia się także szata graficzna planu. Zamiast samych zdjęć, np. dla pięciolatka wprowadzamy napisy, po czym wycofujemy stopniowo zdjęcia, tak aż zostają same nazwy zadań, czynności bądź nagród. W ten sposób dochodzimy do pisemnej formy planu aktywności – listy „rzeczy do zrobienia”. Zbędne więc stają się albumy, wystarczy mały notesik, czy też zwykła kartka papieru, którą można przyczepić do tablicy nad biurkiem dziecka. Jest to możliwe wtedy, gdy nasze dziecko potrafi już czytać. Kolejnym krokiem w nauce samodzielności jest samodzielne układanie planu, czyli samo decydowanie o tym co będę robić. Dziecko samo ustala jakie zadania będzie wykonywać, w co będzie się bawić, co chce zjeść, itp. Jeżeli ułożony plan aktywności nie zawiera zadań, które chcemy by dziecko wykonało, to bardzo dyskretnie, staramy się pokierować dzieckiem w układaniu planu.
Dokonywanie wyboru zadań i układanie planu aktywności, nie decyduje jeszcze o samodzielności naszego dziecka. Musimy nauczyć go poprawnego wykonywania tych zadań bez naszej obecności i ciągłego nadzoru. Strategia ta nosi nazwę kierowania manualnego i polega na coraz mniejszym nadzorowaniu czynności dziecka i udzielaniu coraz mniejszej liczby podpowiedzi. Pierwszy krok tej strategii to pełne kierowanie manualne. Do kroku drugiego kierowania stopniowanego, przechodzimy wówczas, gdy dziecko już nauczyło się w pewnym stopniu prawidłowych odpowiedzi. Krok trzeci to bycie cieniem – czyli wycofywanie podpowiedzi w obrębie ciała. Ostatnim etapem jest zwiększanie fizycznego dystansu, aż do całkowitego wycofania się z pola widzenia dziecka. Strategia kierowania manualnego sprzyja osiąganiu niezależności, umożliwia samodzielne wykonywanie przez dziecko zadań, bez ciągłego i bezpośredniego nadzoru ze strony dorosłych. Plany aktywności wykorzystać można nie tylko w terapii dzieci z autyzmem. Korzystać z nich mogą również osoby dorosłe z autyzmem i zaburzeniami pokrewnymi. Plan zawierać może różne czynności. Wszystko zależy od indywidualnych możliwości osoby korzystającej z planu. Plany mogą dotyczyć różnych aktywności, np.: przygotowania prostego posiłku, sprzątania pokoju, czy zrobienia zakupów.

Bardzo ważnym zagadnieniem w kwestii osiągania niezależności przez dziecko jest samonagradzanie. W trakcie podążania za planem aktywności uczymy dziecko wybierania, a także dostarczania sobie nagród. W tym celu umieszczamy zdjęcia lub napisy nagród na specjalnej tablicy lub w albumie, z którego dziecko odkleja wybraną przez siebie nagrodę. Jeżeli są to nagrody w postaci aktywności, które nie mają określonego końca, uczymy dziecko posługiwania się urządzeniem zwanym Timerem. Jest to rodzaj prostego w obsłudze minutnika, który dziecko ustawia na określony czas i w ten sposób wie, kiedy zakończyć daną czynność, bez polecenia wydanego przez osobę dorosłą.
Dokonywanie przez dziecko wyborów jest ważnym przejawem samodzielności. Istotne jest więc stwarzanie okazji do ich dokonywania. Poza wyborem nagród dziecko może też ustalać kolejność czynności, jakie będą wchodziły w skład jego planu aktywności. Może także decydować jakiego rodzaju aktywności będzie wykonywało w danym dniu.

Pracę z planem aktywności  można rozpocząć niezależnie od wieku dziecka. Ważne jest, aby dziecko opanowało umiejętności wstępne: potrafiło odróżnić obiekt na zdjęciu od jego tła, dopasowywało identyczne przedmioty, rozpoznawało zgodność między zdjęciem a przedmiotem, akceptowało kierowanie manualne. Przy nauce posługiwania się planem aktywności stosuje się manualne podpowiedzi od największej do najmniejszej w celu uniknięcia popełnienia błędu: pełne kierowanie manualne, kierowanie stopniowe, wycofywanie podpowiedzi w obrębie ciała (trzymanie za ramię, łokieć, nadgarstek), bycie cieniem, zwiększanie fizycznego dystansu.
Plany aktywności są bardzo ważnym elementem edukacji dzieci autyzmem, ponieważ:

  • organizują uczniom czas wolny,
  • przypominają o zadaniach do wykonania,
  • przełamują rutyny,
  • uczą wyboru nagród, aktywności, osób,
  • uczą samodzielnego dostarczania sobie nagród,
  • uczą nowych i rozwijają już nabyte umiejętności,
  • przygotowują do nauczania interakcji społecznych,
  • usamodzielniają dziecko.

Nadrzędnym celem wydaje się być nauczenie dziecka bycia niezależnym od pomocy ze strony dorosłych, od ciągłego instruowania i nadzorowania, a także by odnajdywało się wśród rówieśników. Chcemy by nasze dziecko spędzało wolny czas w sposób aktywny, nie wpływający destrukcyjnie na jego zachowania, by umiało bawić się samo i z rówieśnikami.

Podziel się